सर’ – मलाई यो शब्द सुन्दा कुरीकुरी लाग्छ । हैट ! म पनि सर । सर अर्थात् गुरु । गुरुमा गुरुत्व हुनुपर्छ । गुरुसँग तान्ने क्षमता हुनुपर्छ । गुरुसँग जीवनदृष्टि दिने चेत हुनुपर्छ । तर, म !

सर’ – मलाई यो शब्द सुन्दा कुरीकुरी लाग्छ । हैट ! म पनि सर । सर अर्थात् गुरु । गुरुमा गुरुत्व हुनुपर्छ । गुरुसँग तान्ने क्षमता हुनुपर्छ । गुरुसँग जीवनदृष्टि दिने चेत हुनुपर्छ । तर, म !

 

बुटवल राजमार्ग चौराहा । यो चोकमा पूर्व-पश्चिम राजमार्ग र सिद्धार्थ राजमार्ग भेट हुन्छन् । त्यहाँबाट उत्तर लागेपछि पुष्पलाल पार्कनेरको चोकमा पुगेर पूर्व-पश्चिम राजमार्ग पश्चिम लाग्छ । सिद्धार्थ राजमार्ग उत्तर लाग्छ, पोखरा पुग्न । तस्विरः लेखक

कक्षाकोठामा चक, डस्टर, ब्ल्याकबोर्ड र केही नक्साचित्रको सहारामा सामाजिक शिक्षा पढाउँदा पढाउँदा दिक्क लागेपछि ‘सोशल टिचर’ रामचन्द्र श्रेष्ठले विदाको दिनमा खुला आकाश मुनि बिना कापीकिताब, चक, डस्टर पढाउने निधो गर्छन् । पाल्पाको चुरे क्षेत्रबाट बग्दै बुटवलको मैदानसम्म आउने तिनाउको तिरमा लगेर उनले सामाजिक कक्षा पढाउँछन्, गफ गरेरै । घुमाएरै । कविता र गीत सुनाएरै, सुनेरै । एक शिक्षकको निकै रमाइलो अनुभूतीः

बिहानी चिसो बतासले केश सुम्सुम्याइरहँदा म राजमार्ग चौराहा पुगिसकेको थिएँ । देख्छु ‘ब्ल्याक फरेस्ट’को पेटीमा समी लगायतको एउटा टोली आइसकेको छ ।

“सर, हामी त ६ बजे नै आएको ।”, पुग्नासाथ उनीहरू भन्छन् । अर्थात्, एक घण्टादेखि यहीं छन् ।

मनमा एक धर्सो आनन्दानुभूति बहेर आउँछ । मैले कक्षामा यिनीहरू नै आउँदैनन् होला भन्ने सोचेको थिएँ । म कति हलुका तरिकाले लिँदोरहेछु ! लाज लागेर आयो। धत्, म पनि । मान्छेलाई अनुहारको भावभंगिमा हेरेर सबै बुझिंदैन । भन्छन् नि, ‘यु क्यान्ट जज अ बुक बाइ इट्स कभर ।’

मान्छे त झन् मान्छे हो । यहीं समीलाई हेर । उसको अनुहारमा मैले भावनाका ससाना छालको कुनै संकेत पाउँदिन । कक्षामा पनि अरूलाई चित्त बुझेको नबुझेको अनुहारबाटै अनुमान लगाइरहँदा उसको अनुहारमा म खासै केही देख्दिन् । कस्तो शान्त अनुहार । निर्दोष मुहार । पढाउन शुरु गरेकै केही दिनमा म यो शान्त अनुहार देखेर चित खाएको थिएँ । सोचेको थिएँ, यस्तो पनि हुन्छ मान्छेको अनुहार ? शान्त, निश्चल तलाउ जस्तो । कुनै डाँडामा कसैले नदेखिसकेको शान्त तलाउ जस्तो।

एकछिनपछि केटाहरू आउँछन् । कसै–कसैको हातमा सेल्फी स्टीक पनि छ । एकछिन पछि फेरि अर्को टोली आउँछ । ओहो हेर्दा हेर्दै ठूलै टोली बन्छ । सरोजले सुटुक्क सोध्छ, “दाई यी सबै तपाईंकै स्टुडेण्ट हुन् ?”

गर्वका साथ भन्छु म, “के अरुका हुन्छन् त ?”

तर, आज मलाई ‘सर’ बनिरहन मन लागेको हुँदैन । मलाई साथी बन्न मन लागेको हुन्छ । उमेरको केही अन्तरालको फरक त हो । उमेरकै हिसाब गर्ने हो भने त्यस हिसाबले दाई हुन मन लागेको हुन्छ । दुरीको लामो क्षितिज मेट्न मन लागेको हुन्छ । जहाँ अनुभुतिका सारा कथा पोख्ने वातावरण बनोस् ।

‘सर’ – मलाई यो शब्द सुन्दा कुरीकुरी लाग्छ । हैट ! म पनि सर । सर अर्थात् गुरु । गुरुमा गुरुत्व हुनुपर्छ । गुरुसँग तान्ने क्षमता हुनुपर्छ । गुरुसँग जीवनदृष्टि दिने चेत हुनुपर्छ । तर, म !

लाज लागेर आउँछ । खोक्ने निहुँमा मुख छोप्न मन लागेर आउँछ । आफैसँग आफै भाग्न मन लागेर आउँछ ।

माइक्रो आउँछ । केटाहरूको टोली सरोजसँग पठाइदिन्छु । केटीहरूको टोली बाँकी हुन्छ । कताकता भोक जागेजस्तो लाग्छ । एक प्याकेट बिस्कुट ल्याउँछु । बाँड्न भन्छु । उनीहरू दकस मान्छन् म कर गर्छु । थाहा छ, बढ्ने उमेरका केटीहरूलाई असाध्यै भोक लाग्छ । तर, रहर लुकाउने बानी भएकाले ढाँटी दिन्छन् त कसको के लाग्छ र बाबै ! फेरि माइक्रो आउँछ । हामी चढिदिन्छौ । कण्डक्टर यात्रुको भीडले मख्ख हुन्छ । अनुहार उज्यालिन्छ ।

गोलपार्कमा सबै जोडिन्छौ फेरि । अनि लाग्छौ सिद्धबाबातर्फ । सिद्धबाबाको छेड्को पारेर तिनाउको पानीले स्पर्शित बतास आउँछ । हामीलाई चिस्याउँछ । टिसर्टमात्र लगाएका केही शरीरलाई चिमोटेर जान्छ । म आफ्नो विन्डचिटरको लोभ देखाउँछु । सिद्धबाबाको नजिक पुग्न थालेपछि संरक्षित बिरुवा देखिनथाल्छन् । ती बिरुवालाई जोगाएर राखिएको बारमा तिनको वैज्ञानिक नाम पनि अंकित गरिएको छ । म त्यो देखाउन थाल्छु । कसैले फोटो पनि खिच्न भ्याइहाल्छन् । सिसौ, पीपल, वर, राजवृक्ष, गुलमोहर आदि आदि ।

आइन्स्टाइनले अर्को एउटा सत्य भन्न छुटाए । ध्वनी पनि मर्दैन । समयका पलहरू पनि मर्दैनन् । मान्छेको न्यानो हृदयमा ती सुन्दरतम् (कुनै कुनै क्रुरतम् पनि) क्षणहरू कैद भएका हुन्छन् । समय-सन्दर्भले तिनको सुसुप्ततालाई बिथोलिदिन्छ ।  फेरि ब्युँझिएर आउँछन् ति । छाल उर्लिन्छ बाबै छाल ! कसले भन्छ छातीको छाल समुद्रको भन्दा कम शक्तिशाली हुन्छ ?

संसारभर वनस्पतिशास्त्रको अध्ययनमा एकरूपता ल्याउन वैज्ञानिकहरूले यी नाम दिन्छन् । नाम दिने तरिका ल्याटिनीकरण गरिदिनु हो । जीवहरूको नाममा दुईवटा शब्द हुन्छन्, अघिल्लो जिनस र पछिल्लो स्पेसिस । मान्छेको नाम र थर भएजस्तो । बिरुवामा थर अगाडि हुन्छ नाम पछाडि । मार्केन्सिया नेपालेन्सिस् । मार्केन्सिया अल्गीको एउटा थर, नेपालेन्सिस् नेपालमा मात्र पाइने । अलि माथि झुम्सा परको भूतखोलामा यो जिउँदो मार्केन्सिया पाइन्छ ।

सिद्धबाबा नजिक पुग्ने बेलामा भजनको संगीतले मन आल्हादित गराउँछ । म धर्ममा आस्था राख्दिनँ । ढुंगाको ईश्वरप्रति आशा यसैयसै मरेर आउँछ । तर, जब आस्थाले ओतप्रोत भएर गाएको भजन सुन्छु मेरो ओठ चलमलाउन थाल्छ । हृदय नाँच्न थाल्छ । बाल्यकालको त्यो प्रातः फेरि ब्युँझिएर आउँछ । सन्धिखर्कमा बिहानै मन्दिरको माइकमा बज्ने ‘जय अम्बे जय अम्बे जय जय अम्बे जय अम्बे’को स्वर कताकता छातीभित्रै घन्किन थाल्छ । आइन्स्टाइन भन्थे प्रकाश मर्दैन । त्यो अन्तरिक्षमा नै हुन्छ । यदि हामीसँग टाइम मेसिन हुँदो हो त, त्यो प्रकाशको गतिभन्दा ज्यादा कुद्दो हो त पुराना दिन फेरि हेर्न सकिन्थ्यो । भेट्न सकिन्थ्यो । लाग्छ, आइन्स्टाइनले अर्को एउटा सत्य भन्न छुटाए । ध्वनी पनि मर्दैन । समयका पलहरू पनि मर्दैनन् । मान्छेको न्यानो हृदयमा ती सुन्दरतम् (कुनै कुनै क्रुरतम् पनि) क्षणहरू कैद भएका हुन्छन् । समय-सन्दर्भले तिनको सुसुप्ततालाई बिथोलिदिन्छ ।  फेरि ब्युँझिएर आउँछन् ति । छाल उर्लिन्छ बाबै छाल ! कसले भन्छ छातीको छाल समुद्रको भन्दा कम शक्तिशाली हुन्छ ?

बिरुवाहरूको वैज्ञानिक नाम थाहा पाउने हेतुले हामी केही अल्मलिन्छौ । कोही अलि कता कता पुग्छन् । केटाहरू यस्तोमा अगाडि हुन्छन् । किशोरावस्थाका केटाहरूमा एउटा बेग्लै जोश हुन्छ । तिनीहरूलाई संसारमा असम्भव केही लाग्दैन । जून पनि यहीँ भुँइमा झार्न तयार हुन्छन् ती । ताराको खेती नै गर्न तयार हुन्छन् । ‘कर्णाली ब्लुज’मा एक ठाउँमा बुद्धिसागरले यस्तै प्रसंगको चर्चा गरेकाछन् । यहीँ जोशमा नै केटाहरूले आठवटा हाँस चोरेको त्यो प्रसंग सम्झँदा पनि हाँसो लाग्छ ।

चुरे पहाडलाई बिचबाट काट्दै बगेको तिनाउ नदी । तस्विरमा देखिने बाटो बुटवलबाट पाल्पा जाने सडकखण्ड हो । फोटोः फेसबुकबाट ।

एलिनाले सिद्धबाबाका हरेक मुर्तिहरूमा सिक्का चढाउँदैछिन् । म उनलाई हेर्छु । उनी मुस्काउँछिन् । आस्थाले मानिसमा विश्वास जगाइदिन्छ । मान्छेलाई ढुंगाको मुर्तिले केही दिंदैन । तर, ढुंगाको मुर्ति पुजा गर्ने आस्थाले उसमा शक्ति जागृत गराइदिन्छ । त्यो शक्ति उसको अवचेतन मनमा पहिल्यै हुन्छ । तर, सुसुप्त । आस्थाले त्यसलाई ब्युँझाउँछ । गहिरो आस्थाले शक्ति दिन्छ । तर, मानिसले ढुंगामाथिको आस्थालाई त्यागेर ज्ञानप्रतिको आस्थाप्रति मोह जगाउनुपर्छ । ढुंगासँग ढोंग गाँसिएको हुन्छ । सबैभन्दा धेरै ढोंगी धर्मात्मी भनिने पुजारीहरू नै हुन्छन् ।

म मनमनै कल्पिन्छु – त्यतिबेला यी पहाड साना हुँदा हुन् । त्यो रामापिथेकस घुम्दै घुम्दै आएको थियो होला । त्यो यहीँ मर्यो होला कि भीरबाट हाम्फाल्दा त्यसको दाँत झर्यो होला । त्यसलाई पात्र बनाएर कथा लेख्ने हो भने कस्तो होला !

हामी सिद्धबाबाको माथिल्लो मुख्य मन्दिरमा पुग्छौ । केही छुट्छन् तिनलाई बोलाउन म फेरि ओर्लन्छु । फेरि दौड्दै सिढि उक्लन्छु । पुराना दिन ताजा भएर आउँछन् । यहीँ ठाउँमा बसेर मैले पाल्पाको यो ठाडो खोला उर्लेको देखेको छु । बर्खामा यो खहरे त्यतिसाह्रो उर्लेला भन्ने कहिल्यै लाग्थेन । अहिले हेर्दा पनि लाग्दैन । तर, खहरे त खहरे नै हो । लेखनाथ पौड्यालले लेखेका छन्— ‘छोटो बढेपछि भारी फुर्ति ढाँचा लडाउँछ, उर्लदों खहरे हेर कत्तिको गडगडाउँछ ।’ हुन त बुढाले छोटो बढेपछि भनेर आफ्नो सामन्ती चिन्तन देखाएका हुन् ।

हामी सिद्धबाबामा मस्त हुन्छौ । पारी पहाडको धर्साहरू देखाएर म भनिरहेको हुन्छु- “हेर यो सेडिमेन्टेड रक (पत्रे चट्टान) हो । यस्तो चट्टानमा फोसिल (जिवाशेस) पाउने सम्भावना हुन्छ ।  यहाँ ११ लाख वर्ष पुरानो रामापिथेकसको दाँत भेटिएको थियो ।”

अनि म मनमनै कल्पिन्छु – त्यतिबेला यी पहाड साना हुँदा हुन् । त्यो रामापिथेकस घुम्दै घुम्दै आएको थियो होला । त्यो यहीँ मरर्यो होला कि भीरबाट हाम्फाल्दा त्यसको दाँत झर्यो होला । त्यसलाई पात्र बनाएर कथा लेख्ने हो भने कस्तो होला ! मोहन मैनालीले १ करोड वर्ष अघिको नेपालको कल्पना गरेर लेख लेखेका थिए । उनले त्यतिबेलाको वातावरण, जलवायुको चर्चा गरेका थिए । उनको लेख हचुवा गफ नभएर वैज्ञानिक तथ्यमा आधारित थियो । उसो त मिजासिलो स्वभावका मैनालीका प्रायः लेख तथ्यपरक नै हुन्छन् । एक कार्यक्रममा उनको पहिलो यात्रा वृत्तान्त ‘उपल्लो थलो’बारे मैले पनि टिप्पणी गरेको थिएँ । दोस्रो यात्रा वृत्तान्त‘मान्ठा डराएको जुग’बारे कार्यक्रम हुँदा म मुस्ताङ थिएँ । तर, केही दिनपछि मैनालीसँग भेट भएको थियो । तिनको निरन्तर लगाव र विषयबारे गहिरो ज्ञान राख्ने स्वभाव लोभ लाग्दो छ । मान्छे भने कुनै घमण्ड नभएका मिजासिला । नरम । स्वर पनि मसिनो । हँसिलो ।

ओहो ! यिनीहरू एकपटक पनि नदी किनार पुगेका छैनन् ? खोलाको सुस्साहट सुनेका छैनन् ? नदीको संगितले आल्हादित भएका छैनन् ? हर्मन हेस्सेको सिद्धार्थ त ‘नदी’को संगीतले नै निर्वाण प्राप्त गरेको थियो । यिनीहरूले नदीको गीत सुन्ने अवसर पाएका छैनन् । साँच्चै माया लागेर आउँछ । रहरको माया । चाहनाको माया ।

केही केटाहरू नदी किनारमा गएर आएछन् । केटीहरू पनि लोभ गर्छन् । मलाई अनुरोध गर्छन् । म भन्छु, “हुँदैन । त्यहाँ तिमीहरू पानीमा खेल्न थाल्छौ । रिस्क हुन्छ ।”

मास्टरगिरी देखाइहाल्छु । तर, कविता र अंकिताले भन्छन्— “सर हामी अहिलेसम्म रिभरब्यांक गएकै छैनौ । जाऔँ न प्लिज ।”

उनीहरूको अनुहार हेर्छु आशाको कत्रो लहर फैलिरहेछ । माया लागेर आउँछ । भक्तराजको गीत जस्तै – ‘हजार सपनाहरूको माया लागेर आउँछ, बाँच्ने रहरजस्तो फेरि भएर आउँछ ।’

यहाँ त सपना होइन रहरको कुरो हुन्छ । नदी किनार जाने रहर । नदीमा बगीरहेको चिसो पानीसँग खेल्ने रहर । बालुवामा एकपल्ट टेक्ने रहर । ओहो ! यिनीहरू एकपटक पनि नदी किनार पुगेका छैनन् ? खोलाको सुस्साहट सुनेका छैनन् ? नदीको संगितले आल्हादित भएका छैनन् ? हर्मन हेस्सेको सिद्धार्थ त ‘नदी’को संगीतले नै निर्वाण प्राप्त गरेको थियो । यिनीहरूले नदीको गीत सुन्ने अवसर पाएका छैनन् । साँच्चै माया लागेर आउँछ । रहरको माया । चाहनाको माया ।

चिया र समोसा खान थाल्छौ । आआफ्नो खल्तीबाट पैसा निकाल्छौ । केशवले हिसाब गर्न थाल्छन् । समूहमा व्यवस्थापनको आफ्नै उत्तम भूमिका हुन्छ । चिया खाँदै गर्दा सामूहिक कविता लेख्न थाल्छौ । म शुरु गर्छु – शितल हावाले उडाइरहेछ मेरो मन ।

अर्कोले थप्छ – कहाँ गएर रोकिन्छ थाहा छैन

फेरि अर्को –
नदीको चिसो पानी छलछल बगिरहेछ
हरियाली वन जंगलमा उडिरहेछ मन
हराभरा, सुन्दर, शान्त ठाउँमा हरायो मेरो मन……..

हुर्रे !

ओर्लन्छौँ तल । हिँड्छौँ बुटवल पावर हाउसको सुरङतिर । बाटोमा केहीलाई गीत गाउन अनुरोध गर्छु । रमाइलोको लागि ‘सिमसिमे पानीमा’ गाउँछौ ।

तिनाउ नदीमा बनाइएको बाँधबाट छोडिएको पानीले बनाएको सुन्दर दृश्य । यो परियोजनामा नेपालमै पहिलोपटक सुरूङबाट पानी लगेर जलविद्युत निकाल्ने प्रविधि अपनाइएको थियो। तस्विरः लेखक स्वयम्

गीतको चर्चा चल्छ । कोहीकोहीले कुनै कुनै नारायणगोपालको गीत पनि कोट्याउँछन् । फेरि हरेक पुराना सुगम संगीतलाई नारायणगोपाल भन्ने दोष पनि उत्तिकै छ । जबकि नारायणगोपालका गीतहरू साह्रै कम छन् । उनी निकै रोजेर, शब्द हेरेर गीत गाउँथे । केहीले नयाँ गीतहरू सुनाउँछन् । तर, म प्रायः नयाँ गीतमा दम देख्दिनँ । सीधा सीधा प्रस्तुतीले गीतको मर्म मारिरहेको हुन्छ । भावनाका उत्ताल छाललाई विम्बको गहिराईले मात्र व्यक्त गर्न सकिन्छ ।

पारी त्यो डाँडामा घाम लाग्यो घमाइलो
मलाई लाग्यो रमाइलो, तिमी र म घुम्न जाउँ न
घामले मलाई सताउँला काली मलाई बनाउला
तिमी पिरतीको छाता ओडाउन 
धत् यस्तो पनि गीत हुन्छ ? न भावनाको कुनै वेग छ । न शब्दको आकर्षक प्रस्तुती । न विषयको प्रष्टता । फेरि काली भन्ने शब्दले सौन्दर्यले गलत परिभाषा दिइरहेछ । के काला मानिस राम्रा होइनन् ? को हो राम्रो ? सुन्दरताको मापन छालाको रंग हो ? हरे, सोचाईको संकीर्णता । टीठ लागेर आउँछ । भक्तराजको शैलीमा ‘हजार बिचराहरूमाथि दया जागेर आउँछ ।’

जीर्ण झोलुंगे पुलको कारण पावर हाउसलाई वारीबाटै हेर्छौ । म बताउँछु नर्वेका अड हफ्टनबारे। अनि नेपालको पहिलो सुरुङवाला यो पावर हाउसबारे ।

नविनाले कतिबेला क्लिक गर्छिन् थाहै पाउँदिन । अनि मुस्काउँदै भन्छिन्— “मैले सर सोचिबसेको फोटो खिचें ।” जवाफमा म पनि मुस्काइदिन्छु । मुस्कान जस्तो पवित्र संवाद अरु के पो छ र !

फर्कदाँ हामी सिद्धबाबाबाट खोला किनारमा पुग्छौ । किनारमा पुग्नु के थियो सबै छितरिन थाल्छन् । तराई ओर्लेको शान्त लहरसँग कोही जिस्किन थाल्छन् । कोही बालुवा खेलाउँदै सेल्फी र फोटो खिच्न थाल्छन् । देख्छु सबैजना प्रकृतिसँग खेल्न मस्त छन् । तटनेरको ढुंगामा म सोचिबस्छु – ‘एकछिनलाई भए पनि यिनीहरू प्रदुषणमुक्त छन् । वातावरणको प्रदूषण । समाजको प्रदूषण । भविष्यको चिन्ताको प्रदूषण । एउटा जिन्दगी गुजार्ने प्रदूषण । एकछिनलाई नै सही यहाँ यिनीहरू प्रदुषणबाट मुक्त छन् । र त खुसी छन् । बहिरहेको मन्द बतासजस्तै वर्तमानको यो सानो पलमा यिनीहरू बहिरहेछन् ।’

अनायास मेरो मानसपटलमा कुमार नगरकोटीको कविता ‘आमा ! म जन्मु कि नजन्मूँ ?’को तीव्र स्मरण हुन्छ । कवितामा गर्भमै रहेको शिशुले सोधिरहेछ— ‘आमा, तिमीले पढ्ने पुस्तकहरू किन यति प्रदूषित छन् ? मलाई गर्भमै प्रदूषित पार्दै छन्, ती बकवासहरूले । तिमीले लिने श्वास– जो म ग्रहण गरिरहेछु– त्यसमा किन यति धेरै विराग र विकारहरू छन् ?’

कतै कतै अनुच्छेद भएको यो कविताको एउटा हरफ यस्तो छ-

‘म
आरोपित भइसकेको छु
यो अन्तरिक्षजस्तो
तिम्रो पवित्र पाठेघरमा’
यो कविता पढ्दा मेरो हृदय हल्लिएको थियो । साँच्चै, कति फोहोर छ यो वातावरण । प्राकृतिक र सामाजिक दुवै । अनि जन्मनु अघि नै हामी शिशुलाई आरोपित गरिरहेका हुन्छौ ।

नविनाले कतिबेला क्लिक गर्छिन् थाहै पाउँदिन । अनि मुस्काउँदै भन्छिन्— “मैले सर सोचिबसेको फोटो खिचें ।” जवाफमा म पनि मुस्काइदिन्छु । मुस्कान जस्तो पवित्र संवाद अरु के पो छ र !

मलाई थाहा छैन, किन हामीले यस्तो मानविय भावना विकसित गराउने पाठ्यक्रम खोजेनौ ? किनभने सामूहिकताको भावनाले बजारलाई अवरोध गर्छ । एक्लो मानिस बजारको राम्रो हतियार हो मजदूरको हिसाबमा पनि र ग्राहकको हिसाबमा पनि ।

नदी तटमा एउटा ठूलो ढुंगा छ । केही केटाहरू त्यसमा चढिदिन्छन् । केही केटीहरू चढ्न खोज्छन् । म हेरिरहेछु । चढ्न चाहने केटीहरूलाई केटाहरूले साथ दिदैछन् । हात दिदैछन् । तल बगरमा पनि ढुंगा छन् । लडेभने चोट लाग्छ । एक मन भन्छ रोकुँ यिनीहरूलाई । अर्को मनले सोच्छ, “होइन, ठीकै छ । चुनौतीको एउटा ढुंगा स्वीकार्छन् त ठीकै छ । फेरि चुनौती पार गर्न साथ र सहयोगको यो हात आफैमा के शिक्षा होइन र ? साथ साथको हातले नै चुनौती पार गरिन्छ । जिन्दगी चुनौतीको असंख्य शृंखला हो । जहाँ तिमी एक्लै सामना गर्ने चेष्टा गर्छौ भने गाह्रो पर्छ साथले सजिलो गराउँछ । तिमी समूहमा बाँच । समूहमा शक्ति हुन्छ । यसरी सामुहिक भावना जागृत गराउने पाठ कुन किताबको कति पेजमा छ ? मलाई थाहा छैन, किन हामीले यस्तो मानविय भावना विकसित गराउने पाठ्यक्रम खोजेनौ ? किनभने सामूहिकताको भावनाले बजारलाई अवरोध गर्छ । एक्लो मानिस बजारको राम्रो हतियार हो मजदूरको हिसाबमा पनि र ग्राहकको हिसाबमा पनि । त्यसैले सबैथोकलाई बिक्रीको वस्तु बनाइदिने यो समयमा व्यक्तिवाद नै बजारको आवश्यकता हो । तर, मान्छेको मान्छेपनलाई जोगाउने हो भने हामी यो सामुहिकतातर्फ लम्कनै पर्छ । म्याक्सिम गोर्कीले ‘द डिशीन्ट्रीग्रेशन अफ परसनालिटी’मा व्यक्तिवादको चर्को विरोध गरेर मानव जातिलाई गौरवमय सामूहिकतातर्फ लम्कन अनुरोध गरेकाछन् ।”

देख्दादेख्दै केही केटीहरू ढुंगामा चढिसक्छन् । ढुंगामाथिबाट तलको नदी, बालुवाको थुप्रो र हावाको सुम्सुमाहट महसुस गर्दा तिनीहरूलाई कति आनन्द लागेको होला ! बगरको ढुंगाबाट म सोचिबस्छु । महिला स्वतन्त्रताको वकालत गर्ने तसलिमाको नाम लिएर भन्न मन लाग्छ्, “तसलिमा समुद्रको किनारमा लैजाउ अनि खोलिदेउ बुर्काका बन्धन ! पानी छोएर आउने हावा जस्तो नरम संसारमा हुन्न अरु केही…” तर, विचरा तसलिमा आफै भूमिगत हुन बाध्यछिन् । मुक्तिको चाहना राख्नेहरू लुकिबस्नु परेको छ । हातमा हतियार हुनेहरू खुल्ला हिडिंरहेछन् । संसार उल्टो छ । पुरै उल्टो । कहिलेकाँही पृथ्वी सुल्टो घुम्दैन ?

बगरबाट बाटोमा निस्कनासाथ फोटो खिच्न शुरु हुन्छ । कृतिले आफू र मेरो फोटो क्लिक गर्छिन् । साँच्चै गजबको कैद हुन्छ । क्यामेरा सुक्ष्म क्षणको प्रकाशलाई कैद गर्छ । जीवनका अनेक पलहरूमध्ये यस्तो अति क्षणिक सुक्ष्म पल क्यामेरा कैद गरिदिन्छ । मान्छेको हाउभाउ । उसका आँखा र उसको ओठ, उसको नाक र कपाल, उसको अनुहारमा लहरिरहेको तरंग कैद गर्छ क्यामेराले । डिजिटल क्यामेरा आउनुभन्दा पहिला रिलवाला क्यामेरा थियो । सिमित रिल र धुलाईको खर्चले गर्दा क्यामेराको महत्त्व धेरै थियो । रहर लागेपछि मान्छे नुवाई धुवाई गरेर, चिटिक्क परेर, राम्रो लुगा लगाएर, स्टुडियोमा गएर फोटो खिच्थ्यो । त्यो बेला फोटोको महत्त्व नै अर्को थियो । स्कुलका अन्तिम दिनहरूमा साथीको अटोमा फोटो टाँस्न कञ्जुस्याईं हुन्थ्यो । बिदाईको दिन खिचिएको फोटो अहिले पनि उत्तिकै प्यारो लाग्छ । ती दिन नै अर्कै थिए । शायद आजको यो दिन यिनीहरूको लागि पनि अर्कै लाग्नेछ पछि । यी फोटो हेर्दा पुरानो याद बल्झेर आउनेछ । फर्केर फेरि यो पल एकछिनलाई भए पनि छुन मन लाग्नेछ । काश ! समय मुठ्ठीमा अठ्याउन मिल्दो हो त !

रुखमा स्पीकर छ । भजन घन्किरहेछ । पुराना शास्त्रीय तालका भजन सुनेपछि मेरो मन अनन्तको अनुभुति सयर गर्न थाल्छ । कता–कता अध्याँरो सुरुङतिर बाटो लागेजस्तो लाग्छ । हृदय तरंगित हुन्छ । मन उफ्रिन थाल्छ । नाँचु–नाँचु लाग्छ । तर, नाँच्न भनेपछि खुट्टा हल्लाउन पनि आउँदैन । एकपटक कवि अजम्बरध्वज खातीले भन्नुभएको थियो— ‘मलाई बुढेसकालमा पनि नाँच्न मन लाग्छ । शरीरले साथ पो दिन्न तर मन नाचिहाल्छ ।’

आफूलाई नाच्न नआएपछि म सोधिदिन्छु, “यहाँ कोही छ नाँच्ने ?”

सौगात नाचिहाल्छ । फेरि भावनाको नाम आउँछ । ताली पिट्दै हामी उक्साउँछौ । एकछिन बाटो हाम्रोलागि मेहफिल बनिदिन्छ ।
“क्या मज्जा आयो ।”, हामी सबै भन्छौ ।

मनमा बज्छ एउटा पुरानो धुन –  ओ जवानी भी क्या जवानी जिसका कोई कहानी ना हो…।

पारी बुटवल एउटा म्युजियम हो । समाज अध्ययनको । कलाको । पुरानो वैभवको । इतिहासको ।

पारी बुटवल (पुरानो बुटवल)मा रहेको घ्यु खार्ने भाँडा । अहिलेको बुटवल बजार नबन्दै र पूर्व-पश्चिम राजमार्ग नबन्दै बटौली  गण्डक र राप्ती वारीको बजार थियो । पहाडबाट टिनको डब्बाहरूमा घ्यु बोकेर ल्याइन्थ्यो । यस्तै ठूला भाँडामा ती घ्यु खारेर पुनः बिक्रि गरिन्थ्यो । पहाडी गाउँबाट घ्यु बेच्न आउनेहरू बटौली बजारबाट नून, चुरा, पोते, कपडा आदि किनि घर फिर्थे । तस्विरः निर्मल श्रेष्ठ, पाल्पा ।

सिद्धबाबाबाट ओर्लेर पुल्चोकको झोलुंगे पुल तरेर हामी पुरानो बुटवल छिर्छौ । शुरुमै एउटा मन्दिरले हाम्रो स्वागत गर्छ । पुरानो बुटवल हिंड्दा मलाई कुनै आदिम गल्ली हिडेंजस्तो लाग्छ । नगरकोटीको लेखनीमा पटक–पटक दोहोरिने तान्त्रिक गल्लीमा हिडेंजस्तो लाग्छ । हामी पुरानो बुटवलको वैभवको कुरा गर्छौँ, इतिहासको कुरा गर्छौँ, नुन लिनआउने, घिउ बेच्ने पसलको कुरा गर्छौ । कोही जिस्किन्छ— यहीँ हो त्यो पसल । हो त, यहाँका पुराना घरमा अझै पनि ढिक छ । एउटा रुख देखिन्छ । त्यस रुख फेदको ढुंगाको शिलाले उसको जन्ममिति वि.सं. १९८३ बताइरहेछ । तर, रुख हुर्कँदै गर्दा जराले छेकिएकाले र केही अक्षर मेटिएकाले शिलाको सबै शब्द पढ्न सकिँदैन ।

एकजनाको प्रश्न आउँछ, “सर, सबैभन्दा पुरानो घर कुन हो ?”

धत् कैयौं पटक पुरानो बुटवल हिंड्दा ममा कहिल्यै यो प्रश्न पलाएन । मलाई खुशी लाग्यो । प्रश्न पलाएकोमा । इमान्दार भएर भन्छु – “थाहा छैन ।”  सोचें, बुटवल उपमहानगरपालिकाको कार्यालयलाई थाहा होला ? शंका लाग्छ । सबैभन्दा पुरानो घरलाई त संरक्षण गरिनुपर्ने इतिहासको रूपमा । अभिलेखको रूपमा । शायद अझै बाँकी होला र ? फेरि शंका पलाउँछ ।

‘परोपकार भवन’ नजिक पुगेपछि एउटा झ्याल देखिन्छ आकर्षक बुट्टा सहितको । निकै कलात्मक । सं झ्याल जस्तो । मलाई झ्यालको कलाबारे त्यति ज्ञान त छैन । एउटा किताब छ चन्द्र बहादुर जोशीको ‘काठमाडौं उपत्यकाका कलात्मक झ्यालहरू’ । त्यो किताबको पाना पल्टाउँदा सं झ्यालजस्तै लाग्छ । सुनेको छु एकजना विदेशी विद्वानले काठमाडौं उपत्यकाका झ्याल र यस्तै कलाबारे दश वर्ष अनुसन्धान गरेर ठूलै किताब लेखेका छन् रे । त्यो किताबको मूल्य नै ४५ सय पर्छ रे । त्यो सौरभकोमा छ रे । शायद यो बाहेक यस्तो कलात्मक झ्याल यहाँ अरु छैन । फोटो फेरि खिचिन्छ ।

परोपकार भवनको छेउमा बिहार छ । पारी बुटवल छोड्ने बेलामा, तिनाउ पुल निस्कने मुखमै मस्जिद छ । हामी विविधतायुक्त समाजको कुरा गर्छौँ । सद्भावको कुरा गर्छौ । एकअर्काका धर्म र आस्थाको सम्मानको कुरा गर्छौ । सहिष्णुताको कुरा गर्छौ । नेपाली समाजको अनेकतामा एकता किताबी पानाले भन्दा शायद यो सानो भ्रमणले महसुस गराउँला । पारी बुटवल (पुरानो बुटवल) एउटा म्युजियम हो । समाज अध्ययनको । कलाको । पुरानो वैभवको । इतिहासको ।

पारी बुटवलबाट हामी जितगढी किल्ला पुग्छौ । म आफुले थाहा पाएसम्मको किल्लाको इतिहास बताउँछु । विमल शाक्यसरले राख्नुभएको जानकारी उल्लेखित फ्लेक्स पढ्न लगाउँछु । उजीरसिंहको कुरा गर्छौ । त्यतिबेलाको लडाईंको कुरा गर्छौ । सुगौली सन्धिको कुरा गर्छौ । पराधिनताप्रति आक्रोशित हुन्छौँ । आखिर विद्रोह पनि त अनुभुति हो । त्यो अनुभुति सामाजिक, ऐतिहासिक र राजनैतिक चेतले निर्माण हुन्छ । परिवर्तन यथास्थितिप्रतिको असन्तुष्टीले शुरु हुन्छ । यथास्थितिका बन्धनप्रति विद्रोह पलाएपछि नयाँ दिनको उद्घाटन हुन्छ ।

इतिहासचेत नयाँ पुस्ताको लागि निकै आवश्यक छ । किनकि यसले पुरानो गौरवसँग नयाँ भावनालाई जोड्छ । किनकि यसले विगतका दोषलाई मेट्ने प्रयास गराउँछ । के अफिम युद्धको इतिहास थाहा नभएको भए चिनियाँ विद्यार्थीले मई चारको आन्दोलन गर्थे ? के संघर्षका पुराना इतिहास थाहा नभएको भए महात्मा गान्धी कोर्ट, पाइण्ट, टाई फ्याँकेर धोती लगाउँथे ? गान्धीको त्यो विद्रोही भावना इतिहासचेतको उपज हो । तत्कालीन घटना अन्य भए पनि ।

जितगढी किल्ला पछि हाम्रो छोटो पैदल यात्रा टुंगिन्छ । हामी ट्रेकिंग समाप्त गर्छौँ, त्यो पनि बुटवल शहरमा । केटाहरूको टोली फूलबारी घुम्न जान्छ । केटीहरूको टोली ट्राफिकचोक पुग्छ । थकित भएर घर आइपुग्छु । बायाँ खुट्टा दुख्न शुरु गर्छ । पैदल यात्राको परिणाम ।

नेपालको भुगोल बि.स. १९३० सालमा अर्थात आजभन्दा १४५ बर्षभन्दा अगाडी नापि भएको हो । तत्कालिन समयमा कुलो, काठको पुल, बरको रुख, नदी आदि लाई केन्द्र मानेर बन्कसी, बाबियो,फलामको चेनको प्रयोग गरी नापि गरीएको थियो । आजपनि हामी त्यही नापजोखलाई नै आधिकारिक मान्दै आएका छौँ ।

– अब्यवस्थित बसोबासीहरु ६२ जिल्लाको ११४ गाबिसको ७४० स्थानमा ९४८७१ हेक्टर जमिनमा १२१२३४ घरधुरी, गुठी जमिन २.०३ प्रतिशत अर्थात ४४०९९० विगहा, गरीबी निवारण मन्त्रालयको तथ्याङ्गअनुसार २९ लाख २४ हजार ९ सय ६४ बिगहा जमिनमा मोही रहेको छ । नदीको क्षेत्रफल ७.०६ प्रतिशत, घाँसे मैदान १२ प्रतिशत, हिँउ चट्टान १७ प्रतिशत र कृषि योग्य जमिन १६ प्रतिशत मात्रै रहेको छ ।

‘शुरुको नापीमै नेपालको क्षेत्रफल र सगरमाथा घटाएर नापीएको छ, नेपालको क्षेत्रफल १४७८३९ बर्ग किमि हो’
मेटमणि चौधरी दाङ जिल्ला क्षेत्र नं १ बाट निर्वाचीत प्रतिनिधि सभाको सदस्य हुन । सामान्य किसान परिवारमा जन्मेका मेटमणि नेकपाको केन्द्रिय सदस्यको भूमिका पनि छन् । अर्थ क्षेत्रमा राम्रो ज्ञान राख्नुको साथै भूमिको क्षेत्रमा पनि अब्बल छन् । उनि भन्छन्– नेपालको भूगोलको क्षेत्रफलमा ६८५ स्क्वाइर कि.मि. बढेको छ । अब देखि नेपालको क्षेत्रफल १४७८३९ भएको छ । सबै बिषयमा राम्रो दखल राख्ने मेटमणि राजनिति शास्त्रमा त्रिभुवन बिश्वबिद्यालयबाट बिद्यबारिधी गरिरहेका छन ।

मेटमणि चौधरी
 प्रतिनिधि सभा सदस्य, दाङ जिल्ला क्षेत्र नं १

मेटमणि चौधरी भन्छन् – नेपालको क्षेत्रफल ६८५ स्क्वाइर कि.मी ले बढ्यो । यसैले भुगोलको नापी जि.आइ.एस बिधिबाट गर्नुपर्दछ ।

समृद्ध नेपाल निर्माणको लागि पहिलो प्राथमिकताको सूचिमा राख्नु पर्ने क्षेत्र कुन हो ?
भूमि क्षेत्र नै हो । यसको ब्यवस्थापन गर्न सक्ने हो भने सुखी नेपाली बनाउने नेपाल सरकारको नारा कार्यान्वयन हुने दिशातर्फ अगाडी बढछ ।

किन?
भूमि सम्बन्धी तथ्याङ्ग नै बेठिक छ । बैज्ञानिक तथ्याङ्ग हुनुपरयो । यसको लागि पुनः नापी गर्नु पर्दछ ।

तथ्याङ्ग नै बेठीक भएको कुरा कसरी भनिरहनु भएको छ ?
नेपालको भुगोल बि.स. १९३० सालमा अर्थात आजभन्दा १४५ बर्षभन्दा अगाडी नापि भएको हो । तत्कालिन समयमा कुलो, काठको पुल, बरको रुख, नदी आदि लाई केन्द्र मानेर बन्कसी, बाबियो,फलामको चेनको प्रयोग गरी नापि गरीएको थियो । आजपनि हामी त्यही नापजोखलाई नै आधिकारिक मान्दै आएका छौँ ।

अब तपाई आफै अनुमान गर्नुस, त्यसमा कति सत्यता होला भनेर ?
उसो भए, तपाई भन्नुस, नेपालको क्षेत्रफल अब कति हो?

८८ बर्षदेखि हामिले भन्ने गरेको नेपालको कुल क्षेत्रफल १,४७,१८१ बर्ग स्क्वाइर कि.मि. हो तर आज म तपाइको पत्रिका मार्फत भन्दैछु । नेपालको कुल क्षेत्रफल १,४७,८८१बर्ग स्क्वाइर कि.मि. वरिपरि हो । यति मात्रै होइन नेपालको लम्बाई , चौडाई र सगरमाथाको उचाइमा पनि फरक तथ्याङ्ग आउन सक्छ । मेरो बिचारमा……..

ढुक्काको साथ भन्दै हुनुहुन्छ, यसको आधार के हो?

अहिले संसारभरिका देशहरुले जमिनको नापि गर्नलाई नयाँ प्रबिधिलाई प्रयोगमा ल्याएका छन् त्यो हो–GIS(geographic information system) भौगोलिक सुचना प्रबिधि । यो कम्प्यूटर प्रणालीमा आधारित छ । यसले पृथ्बीको सतहलाई capturing,storing,checking and displaying गर्दछ ।

अब के गर्ने?

सबै खाले जमिनको पहिचान गर्नु परयो । जस्तै– व्यक्तिगत जमिन, ऐलानि, पर्टी, मोही, अमानत,जङ्गलले ओगटेको, कित्ताकाट गरेको तर नाममा नापि नभएको, नदी र खोलाको जमिन, अब्यवस्थित जमिन, सरकारी, संघ संस्थाको रगुठीको नाममा रहेको जमिनको तथ्याङ्ग हुनु परयो ।अनि मात्र सही निकासको पहिचान गर्न सकिन्छ ।

तपाई भूमि बिज्ञ हो ?
होइन, तर भूमि बिषयमा चासो राख्ने भएकोले अलि अलि ज्ञान चाँही छ ।

उसो भए नेपालको भूमिको अवस्थाको बारेमा बताइदिनुस न ।

मैले अघि नै भनिसकेको छु । नेपालको भूमिको सवालमा निश्चीत र बैज्ञानिक रेकर्ड छैन् । मेरो खोज र बिज्ञहरुका पछिल्लो अनुसन्धानलाई आधार मानेर भन्ने हो भनेअब्यवस्थित बसोबासीहरु६२ जिल्लाको ११४ गाबिसको ७४० स्थानमा ९४८७१ हेक्टर जमिनमा १२१२३४ घरधुरी, गुठी जमिन २.०३ प्रतिशत अर्थात ४४०९९० विगहा, गरीबी निवारण मन्त्रालयको तथ्याङ्गअनुसार २९ लाख २४ हजार ९ सय ६४ बिगहा जमिनमा मोही रहेको छ । नदीको क्षेत्रफल ७.०६ प्रतिशत, घाँसे मैदान १२ प्रतिशत, हिँउ चट्टान १७ प्रतिशत र कृषि योग्य जमिन १६ प्रतिशत मात्रै रहेको छ । तर अहिलेसम्म दर्तावाल जमिन, कित्ताकाट गरेको तर दर्ता नभएको जमिन, अमानत, सरकारी र संघ संस्थाको नाममा रहेको जमिनको क्षेत्रफल उपलब्ध हुन सकेको छैन् । यसको तथ्याङ्ग पनि उपलब्ध हुनु जरुरी देखिन्छ ।

यसको ब्यवस्थापन कसरी गर्न सकिन्छ ?

अब्यवस्थित बसोबासी, सुकुमबासीहरु जग्गाको स्वामित्व पाउने गरी कानुन बन्नुपर्दछ ।गुठी जमिनलाई रैकर गर्नुपर्दछ । संघ संस्थाहरुका जमिन किसानहरुका नाममा गर्नुपर्दछ । मोही जमिनलाई आधा किसानहरुलाई दिने कानुनलाई कार्यान्वयन गर्नुपर्दछ । नदीले ओग्टेको जमिनलाई दुबै साइडमा तटबन्धन गरी नयाँ जमिन निर्माण गर्नुपर्दछ, घाँसे मैदान, हिँउले ढाँकीएको जमिनलाई थप उपयोगको लागि योजना बनाँउनुपर्दछ । भूमिको व्यवस्थापन गर्ने हो भने नेपालमा कुनै पनि जनताहरु जमिन बिहिन हुनु पर्दैन् । सबैको आफनो स्वामित्वमा घरबास हुन्छ । सबैले आफनो लागि घरको जोहो गर्न सक्छन् । नेपाल सरकारले जनताहरुलाई आवास प्रदान गर्नेको लागि घर निर्माण गर्ने कुरामा टाउको दुखाई रहनु पर्ने कुनै जरुरी पर्दैन् ।

तपाइले भने जस्तो गुठी, संघ संस्थाको जमिन बाँडन मिल्छ ?

किन नमिल्नु ? मिल्छ नि । जसरी किसानहरुले जोतभाग गरेका जमिन गुठीको भयो । सामाजिक संघ संस्थाहरुका भयो । त्यसरी नै गुठी, संघ संस्था र जमिन्दारहरुका जमिन किसानहरुका नाममा आँउछ । युरोपका सामन्तहरुले किसानहरुलाई गरीब बनाउनको लागि घरमा आगो लगाइदिन्थे । सेना र पुलिसको सहयोग लिएर किसानहरुका जमिनमा तार लगाएर आफनो बनाँउथिए र जनतहरुलाई गरीब बनाएर आफनो खेतको श्रमिक बन्नको लागि बाध्य पार्थे । यसरी नै नेपालमा पनि जनताहरु आफनो श्रमको पुरा मुल्य नपाँउन, धनि नबनुन र आफनो घरबारको लागि पनि जमिन नहोस भन्ने सोँचको साथ किसानहरुले जोतभोग गरेको जमिनलाई गुठी र संघ संस्थाहरुका नाममा भयो । अहिले कम्युनिष्टहरुका सरकार छ । यसैले अब जमिनको स्वामित्व किसानहरुका नाममा आँउछ ।

यसो गर्दा गुठी र सामाजिक संघ संस्था र जमिन्दारहरुमाथि अन्याय हुँदैन् ?

कसरी हुन्छ ? अन्याय हुँदैन । बरु अन्यायमा पर्नु भएका जनताहरुमाथि पूर्ण रुपमा न्याय हुन्छ । अझ म भन्छु – किसानहरुले जोतभाग गरेका जमिनलाई कानुन बनाएर आफनो नाममा लिई किसानहरुलाई दास बनाउने गुठी र संघ संस्थाका मालिकहरु सँग हिसाव किताव गरेर अहिले सम्म तिरेका सम्पूर्ण अधिया अनाज असुल उपर गर्नु पर्दछ ।

होइन, गुठी र संस्थाको स्वामित्वमा भएका जमिन कसरी बाँडन् मिल्छ ?

जमिन गुठी र संस्थाहरुका स्वामित्वको हो भनेर कसरी भन्नु हुन्छ ! के त्यो जमिन गुठी मालिकाका पुर्खाहरुले आकाशबाट बोकेर ल्याई पृथ्बीमा राखेका हुन र ! कि समुन्द्र मुनिबाट माटो ल्याएर यहाँ राखेका हुन ? दुबै गरेनन् भने, कसरी हुन्छ गुठी र संस्थाहरुका जमिन ? खासमा जमिन कसैको पेवा हुँदैन । जमिन त सरकारको हुन्छ । जसले जोतन् सक्छ उसैले भोग गर्न पाउने अधिकार राख्नु पर्दछ । यसैले आवश्यकताको आधारमा सरकारले व्यवस्थापन गर्न सक्छ ।

ल ठिक छ रे ! तपाइहरु जमिन किसानहरुलाई दिनु भयो, के यतिले मात्रै भूमिको व्यवस्थापन हुन सक्छ ?

हुँदैन । सबैको लागि घर बनाउने निश्चित जमिनको व्यवस्थापन गरिसकेपछि बाँकी जमिन सबै सरकारको स्वामित्वमा हुन्छ । खेतीयोग्य जमिनको पहिचान गरी किसानहरुलाई लिजमा जमिन उपलब्ध गराउनु पर्दछ । लिज ब्यक्तिगत, सामुहिक र सहकारी माध्यमबाट पनि हुन सक्छ । खेती सामुहिक आधुनिक कृषि उपकरणलाई प्रयोगमा ल्याउनुपर्दछ । कृषिलाई सरकारी अनुदान उपलब्ध गराएर उत्पादन ठुलो परिणममा गर्नलाई प्रोत्साहीत गर्नु पर्दछ । यसो गर्न सकियो भने मात्रै कम उत्पादन लागतमा बढी उत्पादन गर्न सकिन्छ । यस अवस्थामा मात्रै हामी छिमेकी मुलुक भारत र चिनसंग प्रतिस्पर्धामा आँउन सक्छौ । अझ राम्रो गर्न सक्यो भने छिमेकी मुलुकहरुमा कृषि उत्पादनलाई निकासी गरी बैदेशिक मुँद्रा आर्जन गर्ने बाटो खुल्छ र मुलुक समृद्ध बन्दै सुखी नेपाली बन्ने बाटो खुल्छ ।
यसैगरी सबै खाले जमिनहरुलाई पूर्ण रुपमा उपयोग गर्नको लागि सबै जमिनहरुको पहिचान गर्नु पर्दछ । अझै पनि पहिचान हुन नसकेको जमिनहरु छन्, ति जमिनहरुका पहिचान गर्नुपर्दछ ।

भूमिको उचित व्यवस्थापन हुँदा जनताहरुलाई प्रत्यक्ष लाभ के हुन्छ ?

निकै महत्वपूर्ण प्रश्न गर्नु भयो ।भूमिकोउचित व्यवस्थापन गर्दा ६२ जिल्लाको ११४ गाबिसको ७४० स्थानमा रहेको ९४८७१ हेक्टर अर्थात १४२३०६.५ बिगहा जमिनमा रहेका अब्यवस्थित १,२१,२,३४ घरधुरीले जग्गाको स्वामित्व ग्रहण गर्दछन् । यो भनेको करीब ६,०६,१,७० जना वरिपरिको ब्यवस्थापन हो । यसैगरी ४,४०,९,९० बिगहा गुठी जमिनको अधिया शर्तमा व्यवस्थापन गर्ने हो भने २,२०,४,९५ बिगहा जमिनको ब्यवस्थापन हो । यो भनेको करीब ११ लाख २ हजार ४ सय ७५ जनालाई जमिनको स्वामित्व प्रदान गर्ने कुरा हो । नेपालमा २९ लाख २४ हजार ९ सय ६४ बिगहा मोही किसानहरुको संख्या छ । यसको पनि ।अधिया शर्तको आधारमा ब्यवस्थापन गर्ने हो भने ७,३१,२,४१ बिगहा जमिनको ब्यवस्थापन हो । यसको ब्यवस्थापनले ३६ लाख ५६ हजार २ सय ५ जनाको आफनै नाममा जमिनको लालपुर्जा बन्दछ । यसैगरी सुकुमबासी, नापी भएको तर नाममा नआएको, अमानतको जमिन, खोला, नदीको नाममा कित्ता काट जमिनको रेकर्ड आएको छैन तर पनि यो संख्या भनेको करीब ५० लाख को हाराहारीको अवस्थामा होला । यो संख्याको ब्यवस्थापन गर्न सक्ने हो भने नेपालमा जग्गा नहुने घरबार बिहिनभनेर कोही पनि रहनु पर्दैन । कार्य समृद्ध नेपाल अनि सुखि नेपाली बनाउने नाराको पहिलो जग हो । जगलाई बलियो बनाएर जानुपर्दछ ।

सामाजिक संघ संस्था, बिश्वबिद्यालय , सरकारी जमिन र रैकर बाहेकको जमिनको व्यवस्थापन बिषयमा पनिके योजना छ ?

उपरोक्त सबै जमिनलाई सरकारीकरण गर्नुपर्दछ । पुनः नापी गरी सबै जमिनको पहिचान गरी स्थानिय सरकारलाई सो जमिनलाई ध्यानमा राखेर ःबकतभच उबिल बनाउनको लागि निति बन्नुपर्दछ । अनि सो जमिनको अधिकतम उपयोगिताको लागि कार्यक्रम बनाएर सरकार अगाडी बढनुपर्दछ । खास गरेर ःबकतभच उबिल अन्र्तगत अब बसाल्नु पर्ने नयाँ बस्तीको बारेमा नेपाल सरकारले कार्यबिधि बनाउनुपर्दछ । नयाँ बस्ती स्मार्ट एबं सबै खाले सेवा सुबिधाले पूर्ण हुनुपर्दछ । कम्तीमा १ हजार घर, सबै घरको डिजाइन २ वटा बेड रुम, १ गेष्ट रुम, १ किचन १ कुर्ने रुम र १ हल भएको ट्वाइलेट र बाथरुम त हुने नै भयो । बस्तीको लागि स्कुल, खानेपानी, स्वास्थ्य चौकी, सुबिधासम्पन्न पार्क, खेलमैदान, ब्यामघर, मनोरञ्जन घर,सार्बजनिक कार्यको लागि हलहरु समेत अनिवार्य शर्तको रुपमा रहनुपर्दछ । खासगरेर सबै घरलाई एबथष्लन नगभकत ज्यगकभ को रुपमा बिकास गर्नुपर्दछ ।यसो गर्न सकेमा नेपालको सबै स्मार्ट गाँउ घरहरुलाई पर्यटकिय क्षेत्रको रुपमा बिकास गर्न सकिन्छ ।

भनिन्छ नि, नेपालमा ४० प्रतिशत भन्दा कम जङ्गल गराउन पाँइदैन् तर तपाइले जङ्गलको जमिनलाई जनताहरुलाई स्वामित्व प्रदान गर्ने कुरा गरीरहनु भएको छ ?

४० प्रतिशत भन्दा कम जङ्गल बनाउनु हुन्न भन्ने भनाइमा कुनै बैज्ञानिक तर्क र तथ्य छैन् । जङ्गलको नाममा छ तर रुखै छैन् । सुख्खा डाँडाहरु छन् । यसले जङ्गल भए नभएको खास अर्थ राख्दैन् । अर्थ त, जङ्गलमा रहेको रुखहरुले कति अक्सिजन फाल्यो र कति कार्बन बिर्सजन गर्दछ त्यो महत्वपूर्ण कुरा हो । यसैले अक्सिजन धेरै फाल्न सक्ने र कार्बन बिर्सजन गर्न सक्ने क्षमता भएको रुखहरु रोप्ने कुरामा नेपाल सरकारको ध्यान जानुपर्दछ ।

नेपालको जमिनलाई बढी उययोगी र प्रभावकारी बनाउनको लागि के गर्नुपर्दछ जस्तो लाग्दछ?

नेपालमा १६ प्रतिशत मात्रै रहेको कृषियोग्य जमिनको पनि पूर्ण रुपमा उपयोग हुन सकेको छैन् । जमिनको पहिचान गरी सो जमिनलाई निश्चीत बालीबिरुवाको मात्रै स्थानको रुपमा बिकास गर्नुपर्दछ । हरेक जमिनलाई जिबिका उपार्जन गर्ने दृष्ट्रिकोणले मात्रै नभएर आय आर्जन र निर्यात गर्ने उद्धेश्यको साथ उत्पादनमा ध्यान दिनुपर्दछ । यसैगरी सुख्खा र डाँडा मात्रै रहेको जमिनमा जङ्गली जनावरले मन पराउने घाँस, रुख रोप्ने कार्यमा ध्यान दिनुपर्दछ । रुखै रुख भएको जङ्गललाई बढी अक्सिजन फाल्न सक्ने र कार्बन लिन सक्ने रुखहरु रोप्नुपर्दछ । नदी र खोलाले कटान गरेको जमिनलाई ब्यवस्थित गरी नयाँ जमिन निकाली सो जमिनलाई पनि उत्पादन कार्यमा प्रयोग गर्नुपर्दछ ।

रुख रोप्ने कुराले नेपालको समृद्धिमा केभूमिका खेल्न सक्छ ?

मानिसको जिवनमा रुखको निकै महत्वपूर्ण भूमिका हुने गर्दछ । मानिस लगायत कुनै पनि जिवित प्राणी अक्सिजन बेगर एक छन पनि बाँच्न सक्दैन्न त्यो रुखबाट मात्रै प्राप्त हुने गर्दछ भने बढ्ढो औद्योगिक बिकासको कारणले उत्पन्न भएको कार्बनको उत्र्सजन गरी बाताबरणलाई सफा राख्न सक्न सक्छ ।सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा कार्बन उत्र्सजन गरेबाफत प्राप्त हुने क्षतिपूर्तिक रकम नेपालको लागि नियमित स्रोत हुन सक्छ ।सन् २०२४ सम्ममा तराइका १३ जिल्लामा सञ्चित हुने करीब एक करोड मेट्रिक टन कार्बनलाई प्रति मेट्रिक टन पाँच डलरका दरले व्यापारमा लैजाने योजना विश्वबैँकसंग रहेको छ । विश्व बैक अन्र्तगतको कार्बन कोषले स्वीकृति प्रदान गरेपछि नेपालले बनजङ्गलबाट सञ्चित प्रदान गरेपछि नेपालले सञ्चित कार्बनबापत रु पाँच अर्ब प्राप्त गर्ने निश्चित गरेको छ ।

अन्तमा केही भन्नु छ ?

नेपालमा भूमिको ब्यवस्थापन मात्रै पनि गर्न सक्ने हो भने कोही पनि गरीबीको चपेटामा रहनु पर्दैन र जङ्गलको रुखमा ध्यान दिन सक्ने हो भने नेपालको आम्दानी डलरमा हुन्छ । समृद्धि प्रतिदिन नजिक नजिक आउन थाल्दछ । यसैले दुबै बिषयमा नेपाल सरकार ध्यान दिनु पर्दछ ।